Yapay zekâ sistemleri artık insan kaynakları süreçlerinde aktif olarak kullanılmaktadır. Performans ölçümü, devamsızlık analizi, verimlilik takibi ve risk puanlaması gibi alanlarda algoritmik sistemler devreye girmiştir. Ancak bu sistemlerin çıktısına dayanarak bir çalışanın işten çıkarılması ciddi hukuki tartışmalara yol açmaktadır.
Peki bir işveren, yalnızca yapay zekâ tarafından üretilen bir performans skoru veya risk değerlendirmesine dayanarak iş sözleşmesini feshedebilir mi?
Türkiye’de işten çıkarma süreci temel olarak iş hukuku ilkelerine dayanır. Fesih işleminin geçerli olabilmesi için objektif, somut ve hukuka uygun bir sebebe dayanması gerekir. Bu çerçevede algoritmik kararlar da hukuki denetime tabidir.
Geçerli Fesih İlkesi ve AI Kararları
İş sözleşmesinin feshi, keyfi biçimde yapılamaz. İşverenin feshi geçerli bir nedene dayandırması gerekir. Performans düşüklüğü, işyerindeki davranış problemleri veya işletmesel nedenler geçerli fesih sebepleri arasında sayılabilir.
Ancak burada kritik nokta şudur:
AI sisteminin verdiği sonuç tek başına “geçerli neden” sayılır mı?
Bir algoritmanın düşük performans puanı üretmesi, otomatik olarak hukuken yeterli kabul edilmez. İşveren, bu sonucun gerçekliği ve doğruluğunu somut verilerle desteklemek zorundadır. Mahkeme önünde savunulabilir bir gerekçe bulunmalıdır.
İnsan Denetimi Zorunluluğu
AI sistemleri yardımcı araçtır; nihai karar merci insan olmalıdır. Eğer işveren hiçbir inceleme yapmadan, yalnızca algoritmik rapora dayanarak fesih gerçekleştirirse, bu durum hukuka aykırı kabul edilebilir.
Mahkemeler, fesih sürecinde işverenin makul değerlendirme yapıp yapmadığını inceler. Yapay zekâ çıktısının körü körüne uygulanması, özen yükümlülüğüne aykırı görülebilir.
Eşitlik İlkesi ve Ayrımcılık Riski
Algoritmik sistemler, eğitim verilerindeki önyargılar nedeniyle belirli gruplara karşı sistematik dezavantaj yaratabilir. Örneğin belirli yaş grubundaki çalışanların daha düşük performans puanı alması, dolaylı ayrımcılık iddiasına yol açabilir.
İş hukukunda eşit davranma ilkesi geçerlidir. İşveren, çalışanlar arasında objektif ve haklı bir neden olmaksızın farklı işlem yapamaz. AI sisteminin ayrımcı sonuç üretmesi halinde fesih işlemi geçersiz sayılabilir.
Bu noktada kişisel verilerin işlenmesi de önem taşır. Çalışan verilerinin algoritmik analizinde Kişisel Verilerin Korunması Kanunu hükümleri devreye girer. Çalışan, hakkında yapılan otomatik değerlendirmeye itiraz etme hakkına sahiptir.
Performans Ölçümü ve Şeffaflık
AI tabanlı performans sistemleri kullanılıyorsa çalışanların:
- Hangi kriterlere göre değerlendirildiğini bilmesi
- Sonuçlara erişebilmesi
- Hatalı değerlendirmeye itiraz edebilmesi
gerekir. Şeffaflık sağlanmadığı takdirde fesih işlemi hukuki risk taşır. İşverenin, değerlendirme sürecinin adil ve denetlenebilir olduğunu gösterebilmesi gerekir.
Haksız Fesih ve Sonuçları
Eğer mahkeme, AI temelli feshi geçersiz bulursa:
- İşe iade kararı verilebilir
- Boşta geçen süre ücreti ödenebilir
- İşe başlatmama tazminatı gündeme gelebilir
Ayrıca ayrımcılık tespiti halinde ek tazminat da söz konusu olabilir. Fesih sürecinin yalnızca algoritmik çıktıya dayanması, işveren açısından ciddi hukuki risk yaratır.
İşverenin Sorumluluğu
AI sistemi üçüncü bir yazılım firması tarafından sağlanmış olsa bile, işveren sonuçtan sorumludur. Çalışanın muhatabı yazılım geliştirici değil; işverendir. Bu nedenle işveren, kullandığı teknolojinin hukuka uygunluğunu denetlemekle yükümlüdür.
Teknolojik aracın varlığı, hukuki sorumluluğu ortadan kaldırmaz.
Uluslararası Yaklaşım
Artificial Intelligence Act, istihdam alanında kullanılan AI sistemlerini yüksek riskli kategoriye dahil etmiştir. Bu sistemlerde insan denetimi ve ayrımcılık riskine karşı özel önlemler öngörülmektedir.
Türkiye’de ise genel iş hukuku ve veri koruma hükümleri uygulanmaktadır.
Genel Değerlendirme
AI ile işten çıkarma kategorik olarak yasak değildir. Ancak hukuka uygun sayılabilmesi için:
- Geçerli ve somut sebebe dayanması
- İnsan denetimi içermesi
- Ayrımcı sonuç üretmemesi
- Şeffaf ve denetlenebilir olması
gerekir.
Yapay zekâ, işveren için bir karar destek aracı olabilir; ancak fesih yetkisini otomatikleştiren bağımsız bir otorite değildir. Nihai sorumluluk her zaman işverene aittir. Bu nedenle AI temelli fesih süreçlerinde hukuki risk analizi yapılmadan hareket edilmesi ciddi sonuçlar doğurabilir.
