Yapay zekâ tabanlı yazılımlar; finans, sağlık, otomotiv, e-ticaret ve kamu hizmetleri gibi birçok alanda aktif olarak kullanılmaktadır. Ancak bu sistemlerin yazılım hatası nedeniyle yanlış karar vermesi ciddi zararlara yol açabilir.
Örneğin:
- Hatalı kredi değerlendirmesi
- Yanlış teşhis
- Otonom araç kazası
- Yanlış veri sınıflandırması
- Hatalı finansal işlem
Bu tür durumlarda zarar gören kişilerin hangi hukuki haklara sahip olduğu önem taşır. Türk hukukunda AI’ye özgü ayrı bir tazminat kanunu bulunmamaktadır. Değerlendirme genel hükümler çerçevesinde yapılır. Temel dayanak Türk Borçlar Kanunu’dur.
1. Maddi Tazminat Hakkı
AI yazılım hatası sonucu maddi zarar doğmuşsa zarar gören kişi maddi tazminat talep edebilir.
Maddi zarar örnekleri:
- Gelir kaybı
- İş gücü kaybı
- Tedavi giderleri
- Malvarlığı zararları
- Ticari kayıp
Zararın somut ve hesaplanabilir olması gerekir.
2. Manevi Tazminat Hakkı
Yazılım hatası:
- İtibar kaybı
- Psikolojik zarar
- Özel hayatın ihlali
gibi sonuçlar doğurmuşsa manevi tazminat talep edilebilir. Özellikle kamuya açık yanlış risk puanı veya suç isnadı içeren algoritmik kararlar manevi zarara yol açabilir.
3. Ürün Sorumluluğu Kapsamında Haklar
Eğer AI yazılımı bir ürünün parçasıysa ve ürün güvenli değilse, ayıplı ürün sorumluluğu gündeme gelebilir.
Bu durumda:
- Kusur aranmaksızın sorumluluk doğabilir
- Üretici veya ithalatçı tazminatla yükümlü olabilir
Yüksek riskli sistemlerde bu yaklaşım daha güçlüdür.
4. Sözleşmeye Dayalı Haklar
AI yazılımı bir hizmet sözleşmesi kapsamında sunuluyorsa zarar gören kişi sözleşmeye aykırılık iddiasında bulunabilir.
Bu durumda:
- Hizmetin ayıplı ifası
- Sözleşme ihlali
- Garanti hükümleri
incelenir.
Sorumluluk sınırlandırılmış olsa bile ağır kusur halinde geçersiz sayılabilir.
5. Kusur ve İlliyet Bağı
Tazminat için:
- Yazılım hatası
- Zarar
- Nedensellik bağı
ispat edilmelidir. AI sistemleri “kara kutu” niteliği taşıyabileceği için teknik bilirkişi incelemesi önemlidir.
6. Veri Koruma Hakları
Eğer zarar kişisel veri ihlalinden kaynaklanıyorsa, Kişisel Verilerin Korunması Kanunu kapsamında başvuru yapılabilir.
Zarar gören kişi:
- Veri işleyene başvurabilir
- Kuruma şikayet edebilir
- Tazminat davası açabilir
Özellikle hatalı profil çıkarma ve yanlış sınıflandırma bu kapsamdadır.
7. Ceza Hukuku Boyutu
Eğer yazılım hatası:
- Bilinçli ihmal
- Güvenlik testlerinin yapılmaması
- Riskin bilerek gizlenmesi
gibi ağır durumlara dayanıyorsa, Türk Ceza Kanunu kapsamında taksirli suç hükümleri gündeme gelebilir. Ancak her yazılım hatası cezai sorumluluk doğurmaz.
8. Başvuru Yolları
Zarar gören kişi:
- Öncelikle yazılım sağlayıcısına başvurabilir
- Arabuluculuk yoluna gidebilir
- Tazminat davası açabilir
- Veri ihlali varsa KVKK kapsamında şikayet edebilir
Mahkeme, kusur ve zarar oranına göre karar verir.
9. Sorumlu Olası Taraflar
AI yazılım hatasında sorumluluk şu kişiler arasında paylaştırılabilir:
- Yazılım geliştirici
- Üretici firma
- Hizmet sağlayıcı
- Sistemi kullanan kurum
- Operatör
Sorumluluk, olayın somut koşullarına göre belirlenir.
Uluslararası Eğilim
Artificial Intelligence Act, yüksek riskli AI sistemleri için risk yönetimi ve insan gözetimi zorunluluğu getirmiştir. AB’de ayrıca AI kaynaklı zararlar için ürün sorumluluğu düzenlemeleri güncellenmektedir.
Güncel Hukuki Değerlendirme
Bugün için temel çerçeve şöyledir:
- AI yazılım hatası doğrudan sorumluluk doğurmaz; kusur aranır.
- Maddi ve manevi tazminat talep edilebilir.
- Ürün sorumluluğu uygulanabilir.
- Veri ihlali varsa ek haklar vardır.
- İlliyet bağı ve ispat kritik önemdedir.
Yapay zekâ sistemleri geliştikçe yazılım hatalarının etkisi de büyümektedir. Hukuk sistemi mevcut genel hükümlerle çözüm üretmeye çalışsa da, yüksek riskli AI uygulamaları için daha açık ve özel düzenlemelerin yapılması gelecekte kaçınılmaz görünmektedir.
