Yapay zekâ sistemleri artık sağlık, finans, otomotiv, güvenlik ve kamu hizmetleri gibi yüksek riskli alanlarda aktif olarak kullanılmaktadır. Ancak bu sistemlerin hatalı kararları maddi ve manevi zararlara yol açabilmektedir.
Peki bir yapay zekâ sisteminin hatası sonucunda doğan zarardan kim sorumludur?
Türk hukukunda yapay zekâya özgü özel bir tazminat rejimi bulunmamaktadır. Bu nedenle değerlendirme genel sorumluluk hükümleri çerçevesinde yapılır. Temel düzenleme Türk Borçlar Kanunu hükümleridir. Bu yazıda AI hatalarında tazminat sorumluluğunu ayrıntılı biçimde inceliyoruz.
Tazminat Sorumluluğunun Temel Şartları
Bir kişinin tazminat sorumluluğunun doğması için:
- Hukuka aykırı fiil
- Kusur (kast veya ihmal)
- Zarar
- İlliyet bağı
bulunmalıdır. Yapay zekâ sistemlerinde de aynı ilkeler uygulanır.
1. Geliştiricinin Sorumluluğu
AI yazılımını geliştiren kişi veya şirket:
- Yeterli test yapmamışsa
- Güvenlik açıklarını kapatmamışsa
- Bilinen riskleri göz ardı etmişse
kusurlu sayılabilir.
Örneğin hatalı teşhis veren bir sağlık AI sistemi nedeniyle zarar doğmuşsa, yazılım geliştiricisinin kusuru araştırılır.
2. Üreticinin Sorumluluğu
Otonom araç veya donanım tabanlı AI sistemlerinde üretici de sorumluluk taşıyabilir.
Ürün güvenli değilse veya tasarım hatası varsa “ayıplı ürün” sorumluluğu gündeme gelebilir. Bu tür durumlarda üreticinin kusuru olmasa bile sorumluluk doğabilir.
3. Kullanıcının Sorumluluğu
AI sistemini kullanan kişi:
- Yanlış veri girmişse
- Güvenlik talimatlarına uymamışsa
- Güncelleme yapmamışsa
zarardan sorumlu tutulabilir. Örneğin otomatik sürüş sistemini devre dışı bırakmadan aracı terk etmek gibi.
4. Hizmet Sağlayıcı Sorumluluğu
Bulut tabanlı AI sistemlerinde:
- API sağlayıcı
- Platform işletmecisi
- Veri işleyen
tarafların sorumluluğu da değerlendirilebilir. Sözleşme hükümleri burada belirleyicidir.
5. Kusursuz Sorumluluk İhtimali
Bazı yüksek riskli faaliyetlerde kusur aranmaksızın sorumluluk doğabilir.
Özellikle:
- Tehlikeli faaliyet
- Ürün sorumluluğu
- Otonom sistem kazaları
kusursuz sorumluluk tartışmalarını gündeme getirmektedir.
6. İlliyet Bağı (Nedensellik)
Zarar ile AI hatası arasında doğrudan bağlantı kurulmalıdır.
Eğer:
- İnsan müdahalesi sonucu zarar doğmuşsa
- Üçüncü kişinin eylemi etkili olmuşsa
illiyet bağı kesilebilir. Bu noktada teknik bilirkişi raporları büyük önem taşır.
7. Manevi Tazminat
AI hatası sonucu:
- İtibar kaybı
- Psikolojik zarar
- Özel hayat ihlali
meydana gelmişse manevi tazminat talep edilebilir. Örneğin hatalı risk analizi nedeniyle kişinin kamuoyunda suçlu gibi gösterilmesi.
8. Kişisel Veri Boyutu
Eğer zarar kişisel veri ihlalinden kaynaklanıyorsa, Kişisel Verilerin Korunması Kanunu kapsamında idari yaptırım ve ayrıca tazminat söz konusu olabilir.
Veri güvenliği önlemlerinin alınmaması kusur olarak değerlendirilebilir.
Uluslararası Gelişmeler
Artificial Intelligence Act, yüksek riskli AI sistemleri için risk yönetimi ve insan gözetimi yükümlülüğü getirmiştir.
AB’de ayrıca ürün sorumluluğu düzenlemeleri AI bağlamında güncellenmektedir.
Sözleşmesel Sorumluluk
AI hizmeti sunan şirket ile kullanıcı arasında sözleşme varsa:
- Garanti hükümleri
- Sorumluluk sınırları
- Tazminat şartları
belirleyici olabilir. Ancak ağır kusur halinde sorumluluk sınırlaması geçersiz sayılabilir.
Güncel Hukuki Çerçeve
Bugün için temel değerlendirme şöyledir:
- AI sisteminin kendisi sorumlu değildir.
- Kusur varsa geliştirici veya üretici sorumludur.
- Kullanıcının ihmali sorumluluğu doğurabilir.
- Kusursuz sorumluluk ihtimali bazı alanlarda gündeme gelebilir.
- İlliyet bağı ve zarar şarttır.
Yapay zekâ sistemleri yaygınlaştıkça, tazminat hukukunda sorumluluğun paylaştırılması daha karmaşık hale gelmektedir. Mevcut hukuk sistemi insan merkezli sorumluluk anlayışını sürdürse de, yüksek riskli AI uygulamaları için özel düzenlemelerin yapılması ilerleyen dönemde kaçınılmaz görünmektedir.
